Di tích chiến tranh ở Pleiku: Nhà lao, Bảo tàng Pleiku và Chiến thắng Plei Me

Nhà lao Pleiku

Người Pháp xây nhà lao năm 1925 để giam tù thường phạm, chủ yếu là người dân tộc, và đến năm 1941 nhà lao được sửa lại kiên cố hơn. Về sau nơi này giam cả tù chính trị, dưới thời Pháp rồi thời Mỹ, trước năm 1975. Cuối năm 1956 nhà lao được chuyển giao cho chính quyền miền Nam và tiếp tục được dùng. Tháng 6/1948 có một chi bộ được lập ngay trong nhà lao, và chiều 15/3/1975 tù chính trị nổi dậy, rời khỏi nhà lao. Ngày 12/12/1994 nơi này được công nhận di tích lịch sử quốc gia, hiện do UBND phường Diên Hồng quản lý và là địa chỉ giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên. Văn bản công nhận là Quyết định số 321/QĐ-BT ngày 12/12/1994.

Có hai mốc bạn nên biết để hiểu vì sao nơi này được giữ lại. Dịp Tết Mậu Thân 1968, tù chính trị phá nhà lao thoát ra nhưng 46 người bị bắn chết; sau đó nhà lao giam tới 800 người tù chính trị. Các tổ chức Đảng và Đoàn Thanh niên cũng từng chọn nơi này để sinh hoạt và nghe các bác cựu tù kể chuyện, nên nếu bạn đi cùng nhóm học sinh hay người lớn tuổi thì đây là điểm có chuyện để kể suốt dọc đường.

Ngày nay bạn sẽ thấy phần còn lại của nhà lao: dãy nhà giam chính gồm 5 phòng. Phòng 1 và 2 giam tù chính trị, phòng 3 giam tù thường phạm, còn phòng 4 giam tù thường phạm cùng lính đào ngũ. Phòng số 5 dành cho tù chính trị bị coi là nguy hiểm nhất, rộng 50 m2, chia thành 2 dãy với 8 xà lim, mỗi tầng ván trong xà lim rộng 1,6 m và dài 2 m, trong đó có 2 xà lim chẹt chỉ rộng khoảng 0,5 m. Trong khuôn viên còn có bia tưởng niệm, giếng nước dùng cho tù nhân và một khu tái hiện cảnh lao động khổ sai. Đây là điểm tham quan của du khách trong và ngoài nước, nên người nước ngoài cũng vào xem được.

Về đường đi, nhà lao nằm trên đường Thống Nhất, phường Diên Hồng, còn trên bản đồ điện thoại bạn sẽ thấy địa chỉ 64 Hùng Vương, phường Diên Hồng; cả hai chỉ cùng một nơi.

Bảo tàng Pleiku

Bảo tàng Pleiku (Bảo tàng tỉnh Gia Lai) ở số 21 Trần Hưng Đạo, phường Pleiku. Bảo tàng nghỉ thứ Hai, các ngày còn lại mở cửa từ 7:30 (giờ đọc ngày 25/10/2026).

Mảng lịch sử ở đây chủ yếu là các chuyên đề thay theo từng kỳ. Một chuyên đề kể về 10 năm đầu sau ngày thống nhất, 1976 đến 1986, với hơn 220 hình ảnh, tài liệu và hiện vật. Năm 2026 bảo tàng còn dựng chuyên đề khác với hơn 150 hình ảnh, tư liệu và hiện vật chia thành 4 phần, mở từ 25/8 đến 25/9/2026. Vì chuyên đề đổi theo kỳ, bạn gặp gì còn tùy thời điểm đi, nên đừng đến chỉ vì một triển lãm cụ thể.

Plei Me và Ia Drăng

Chiến dịch Plei Me kéo dài 38 ngày đêm, từ 19/10 đến 26/11/1965, gồm hai trận: ở cứ điểm Plei Me và ở thung lũng Ia Drăng. Chiến dịch mở màn đêm 19/10/1965 bằng cuộc tấn công vào điểm cao Chư Ho và trại biệt kích Plei Me. Trại này do Lực lượng Đặc biệt Mỹ lập. Trận Ia Drăng sau đó có những cuộc giao tranh đầu tiên từ sáng 14/11/1965, phía tây nam Pleiku, và là một trong những trận lớn đầu tiên giữa quân đội Mỹ cùng quân đội Việt Nam Cộng hòa với Quân Giải phóng miền Nam. Mỗi bên đều tuyên bố thắng trận này, nên khi đọc tài liệu từ hai phía, bạn sẽ thấy cùng một trận được kể bằng hai kết luận khác nhau.

Hôm nay, địa điểm Chiến thắng Plei Me ở thôn Tân Thủy, xã Ia Pia, là di tích quốc gia từ năm 2009. Bia di tích trước đây đặt ở xã Ia Ga, huyện Chư Prông cũ, khu vực rộng khoảng 11,5 ha và đã được cắm mốc. Chiến trường Ia Drăng được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2024. Đến thung lũng bây giờ, bạn sẽ thấy những triền đồi cà phê và vườn hồ tiêu. Sáng 18/11/2025, xã Ia Pia tổ chức lễ dâng hoa, dâng hương nhân 60 năm chiến thắng Plei Me.

Với người từng phục vụ ở đây hoặc con cháu họ, nơi này có thêm một ý nghĩa: tháng 10/1993, Trung tướng Harold G. Moore, nguyên chỉ huy một tiểu đoàn của Sư đoàn kỵ binh không vận số 1 Mỹ, đã gặp Thượng tướng Nguyễn Hữu An, người chỉ huy Chiến dịch Plei Me, khi về thăm chiến trường cũ. Đây vẫn là nơi cựu chiến binh và thế hệ sau của cả hai phía tìm về để hồi tưởng và hòa giải.

Có một tuyến du lịch văn hóa - lịch sử nối xã Bàu Cạn, làng Bak 1, cứ điểm 771, di tích Chiến thắng Plei Me và thung lũng Ia Drăng. Bạn nên coi cả tuyến là một chuyến đi dài ngoài thành phố thay vì ghé nhanh.

Diễn biến theo mốc ngày

Hai phía kể cùng một chiến dịch bằng những chi tiết khác nhau, nên bảng dưới ghi rõ mốc nào lấy từ nguồn nào. Các dòng “phía Việt Nam kể” là lời kể trong các bài báo trong nước, còn dòng nguồn tiếng Anh là tài liệu bên ngoài.

Đến Plei Me bây giờ bạn thấy gì

Hãy đến với kỳ vọng của một khu tưởng niệm ngoài trời, không phải một khu có nhà trưng bày. Khu Plei Me rộng khoảng 11,5 ha và đã cắm mốc, nhưng đến cuối năm 2021 vẫn chưa có quy hoạch cụ thể; huyện được cấp khoảng 70 triệu đồng mỗi năm để thuê người trông coi, sơn sửa bia, dựng pa nô và trồng cây xanh, và khách về nguồn chủ yếu đi tự phát hoặc theo một vài đoàn nhỏ. Tình hình này ghi nhận ngày 21/11/2021; trước khi đi, bạn hỏi UBND xã Ia Pia (thôn Tân Thủy) về lối vào và việc có người trông coi hay không.

Thung lũng Ia Drăng nay thuộc xã Ia Púch, còn địa điểm Plei Me ở xã Ia Pia; hai xã khác nhau nên bạn xem kỹ điểm đến trên bản đồ. Dịp 60 năm chiến thắng, tỉnh còn tổ chức hội thảo khoa học “60 năm thắng lợi Chiến dịch Plei Me” trong hai ngày 18 và 19/11/2025.