Cồng chiêng ở Pleiku: nghe ở đâu, xem nhà rông, nhà mồ và cách cư xử khi vào làng

Đến Pleiku mà chưa nghe một hồi chiêng thì mới đi được nửa chuyến: ở đây cồng chiêng không chỉ nằm sau lớp kính bảo tàng mà còn vang lên giữa quảng trường vào tối thứ Bảy, giữa sân nhà rông trong làng và trên sân khấu festival cuối năm. Chúng tôi xếp bài theo thứ tự bạn dễ đi nhất, từ chỗ nghe chiêng, chỗ xem nhà rông, nhà mồ và tượng gỗ, rồi mới đến chuyện cồng chiêng là gì và cách cư xử khi bước vào một ngôi làng.

Tối thứ Bảy ở Quảng trường Đại Đoàn Kết

Bạn chỉ có một tối ở Pleiku và đó lại là tối thứ Bảy? Vậy thì cứ ra quảng trường: chương trình “Cồng chiêng cuối tuần - Thưởng thức và Trải nghiệm” diễn ra tại Quảng trường Đại Đoàn Kết, phường Pleiku, từ 19 đến 21 giờ vào thứ Bảy hằng tuần và các ngày lễ, sự kiện liên quan, kéo dài từ tháng 3 đến tháng 12/2026. Lịch cố định như vậy giúp người dân và du khách dễ sắp xếp thời gian thưởng thức. Các buổi gần đây có hơn 50 nghệ nhân Bahnar từ làng Piơm, xã Đak Đoa, lên biểu diễn.

Ở nhiều nơi cồng chiêng chỉ vang lên trong một số lễ hội nhất định trong năm, còn ở quảng trường thì chương trình có vào thứ Bảy hằng tuần, nên bạn không phải canh lịch lễ.

Gợi ý của ban biên tập. Trước giờ chiêng tối thứ Bảy, bạn có thể ghé Pleiku Balcony uống cocktail lúc hoàng hôn; quán mở cửa từ chiều.

Đường đi, chỗ gửi xe và những gì có sẵn quanh quảng trường nằm trong bài Quảng trường Đại Đoàn Kết.

Festival cồng chiêng 30/10 - 8/11: đi ngày nào, ở đâu

Về Pleiku đúng dịp cuối năm thì festival là dịp nghe chiêng lớn nhất bạn có thể gặp. Festival quốc tế cồng chiêng Gia Lai 2026 dự kiến diễn ra từ 30/10 đến 8/11, với khoảng 45 đoàn nghệ nhân trong nước và quốc tế, và đây là lần đầu tiên Gia Lai tổ chức festival cồng chiêng quy mô quốc gia và khu vực. Festival là một trong những hoạt động chính của Năm Du lịch quốc gia - Gia Lai 2026 và đánh dấu 21 năm Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận.

Từ 6 đến 8/11, Bảo tàng Pleiku và Quảng trường Đại Đoàn Kết mở rộng không gian giao lưu, trình diễn văn hóa của các dân tộc. Chỉ ghé được một buổi thì chúng tôi chọn tối 7/11 ở quảng trường: đó là điểm nhấn của festival, và dự kiến ngay trong đêm hội sẽ trao quyết định công nhận Bảo vật quốc gia cho Bộ cồng chiêng Kơ Đơ. Còn muốn nhìn tận tay nghệ nhân làm nghề thì chọn 30/10 - 1/11 ở Ia Gri, nơi các đoàn dựng những ngôi làng thu nhỏ với cồng chiêng, chỉnh chiêng, tạc tượng, dệt vải, đan lát và giã gạo. Ở đó bạn được tiếp xúc trực tiếp với nghệ nhân và tìm hiểu cách chế tác nhạc cụ, nghề thủ công. Festival cũng có không gian ẩm thực với món đặc trưng của các tỉnh, thành phố và quốc gia có đoàn tham dự.

Cồng chiêng Tây Nguyên là gì và UNESCO đã công nhận điều gì

Xem một buổi chiêng sẽ thú vị hơn khi bạn biết mình đang nghe cái gì. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh ngày 25.11.2005: năm đó di sản được công nhận là kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể, đến năm 2008 chuyển sang danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đó là di sản thứ hai của Việt Nam được UNESCO công nhận, sau nhã nhạc cung đình Huế.

Cái được công nhận không phải một nhạc cụ riêng lẻ mà cả một không gian: nó trải khắp 5 tỉnh Tây Nguyên là Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng, với chủ thể là hơn mười dân tộc. Riêng Gia Lai là nơi tập trung đông người Ba Na và Gia Rai, hai dân tộc được ghi nhận dùng những dàn cồng chiêng lớn và kỳ vĩ nhất, với cấu trúc dàn nhạc rất phức tạp. Thang âm của cồng chiêng không theo hệ bình quân luật của phương Tây.

Về quy mô, tỉnh Gia Lai trước khi sáp nhập có hơn 5.600 bộ cồng chiêng, nhiều bộ đã hàng trăm năm tuổi. Riêng thành phố Pleiku trước đây có 25 đội cồng chiêng và 157 bộ chiêng, với hơn 500 nghệ nhân cồng chiêng, múa xoang. Hằng năm thành phố còn tổ chức liên hoan cồng chiêng và mở lớp dạy đánh chiêng cho thanh thiếu niên. Làng Roh, phường Pleiku, có dàn nhạc dân tộc luôn để lại dấu ấn đậm nét ở Ngày hội Văn hóa các dân tộc thiểu số của tỉnh.

Với người Jrai và Bahnar, tiếng chiêng là gì

Bạn ngồi nghe ở quảng trường thấy đó là một tiết mục, nhưng với người Jrai và Bahnar chiêng không chỉ là nhạc cụ mà còn là vật linh thiêng, gắn với vòng đời từ lúc sinh ra đến khi về với tổ tiên. Tiếng chiêng đi cùng đời người từ lễ thổi tai đến lễ cưới; trong lễ mừng lúa mới nó báo với thần nông về mùa màng bội thu, còn trong lễ bỏ mả nó tiễn linh hồn người chết sang thế giới bên kia. Thiếu tiếng chiêng, các lễ ấy mất tính thiêng. Ngay giữa Pleiku, người Jơrai và Banah vẫn coi cồng chiêng là di sản vô giá gắn liền với đời sống từ bao đời nay.

Vì vậy mới có chuyện ngày trước cồng chiêng chỉ vang lên trong những dịp trọng đại. Ngày nay các làng đánh chiêng cho khách xem, miễn là chiêng vẫn là linh hồn của buôn làng. Giữ được điều đó không dễ, vì một bộ phận thanh niên ít gắn bó với sinh hoạt cộng đồng; đã có làng lập câu lạc bộ để người trẻ học đánh chiêng, như làng Krái ở xã Chư Păh với 45 thành viên, lực lượng nòng cốt là thanh niên.

Bảo tàng Pleiku: chiêng, trống, ghè ché và mô hình nhà mồ

Trời mưa, hoặc chưa tới tối thứ Bảy, thì bảo tàng là chỗ để nhìn cồng chiêng thật gần. Bảo tàng nằm ngay bên Quảng trường Đại Đoàn Kết. Địa chỉ là số 21 Trần Hưng Đạo. Bảo tàng mở từ 7:30 đến 11 giờ sáng và từ 13:30 đến 16:30 chiều, tất cả các ngày trong tuần trừ thứ Hai (giờ tháng 10/2026). Vé người lớn 10.000 đồng mỗi lượt, trẻ em dưới 16 tuổi miễn phí, mua trực tiếp tại bảo tàng (giá tháng 10/2026).

Trong bảo tàng có sưu tập cồng chiêng, sưu tập trống lớn đường kính khoảng 1 mét của người Jrai, Bahnar và sưu tập ché cổ quý hiếm, cùng các mô hình nhà mồ, nhà sàn. Bảo tàng còn có phòng trưng bày riêng về không gian cồng chiêng. Gian chính trưng bày hai bộ chiêng có giá trị lớn của người Gia Lai, và một gian khác dành cho cồng chiêng cùng dụng cụ phục vụ lễ hội. Trong khuôn viên có Bảo tàng Cổ vật, cải tạo từ chùa Hộ Quốc. Nơi này trưng bày gần 400 hiện vật gốm sứ và các bộ ghè ché. Mỗi chiếc ghè có thể mang tên gọi, nguồn gốc và giá trị riêng. Ghè ché ở đây không chỉ là đồ đựng: ghè có mặt trong lễ thổi tai, lễ cưới, lễ bỏ mả, lễ mừng nhà rông mới, lễ mừng lúa mới và gắn chặt với không gian cồng chiêng.

Nhà rông: vào làng nào để xem

Bạn muốn thấy nhà rông thật thì cần vào một ngôi làng, vì nhà rông là không gian sinh hoạt cộng đồng lớn nhất của mỗi làng. Nhà rông Jrai có mái mảnh, dẹt như lưỡi rìu; nhà rông Ba Na to hơn, đường nét mềm mại hơn và thường có nhà sàn xung quanh. Trên cầu thang nhà rông, người Gia Rai hay tạc hình quả bầu đựng nước, còn người Bana khắc hình ngọn cây rau dớn. Nhà rông cũng là điểm đến để tìm hiểu kiến trúc và xem các chương trình nghệ thuật dân gian. Với người Jrai, nhà rông còn là nơi kết nối con người với thần linh và thiên nhiên. Tượng gỗ cũng không thể thiếu trong các lễ lớn như Pơ Thi, và dùng để trang trí nhà rông, nhà sàn hay quanh mộ người đã khuất.

Chúng tôi chọn thế này. Chỉ có nửa ngày ở nội thành thì đến làng Plei Ốp: làng nằm gần Quảng trường Đại Đoàn Kết, Bảo tàng tỉnh và chùa Minh Thành. Nhà rông ở đây có mái cong cao vút và cây nêu. Bên sân trước nhà rông có 54 tượng gỗ của người Gia Rai và Bana. Tiếng cồng chiêng ở Plei Ốp vang lên vào những dịp làng đón đoàn khách hay có buổi giao lưu văn hóa. Đường đi và tour trải nghiệm nằm trong bài làng Plei Ốp. Đi đúng dịp festival thì Ia Gri có lễ Mừng nhà rông mới được phục dựng, cùng phiên chợ giới thiệu sản phẩm địa phương. Còn muốn một buổi dài hơn ngoài thành phố thì có làng Kép, cách sân bay Pleiku khoảng 25 km. Làng giữ hơn 95% nhà sàn làm nơi sinh hoạt và đón khách theo mô hình du lịch cộng đồng từ tháng 4/2023.

Nhà mồ và tượng gỗ: xem thế nào cho đúng

Tượng gỗ giữa sân nhà rông thì dễ chụp, nhưng gốc của chúng là nhà mồ. Trước đây tượng gỗ trong văn hóa người Gia Rai chỉ dành riêng cho người chết, đặt ở khu nhà mồ; ngày nay có hai loại. Một loại đặt ở mộ và chỉ làm sau lễ bỏ mả; loại kia đặt ở khu du lịch, công viên, nhà rông để trang trí. Khảo sát ở 177 làng của Gia Lai ghi nhận khoảng 1.500 tượng gỗ như thế.

Tượng mồ kể chuyện người sống nghĩ về người chết. Hình người ngồi ôm mặt nói về nỗi mong chờ, nhớ thương người đã khuất, còn tượng mẹ địu hoặc bế con nói về nỗi buồn của người vợ mất chồng. Quanh nhà mồ còn có tượng mô tả giã gạo, đánh trống, múa hát, cho đến biểu tượng phồn thực, mẫu tử và tượng thú. Nhà mồ càng đẹp, càng nhiều tượng thì càng thể hiện sự thành kính của người sống với người đã khuất.

Khu nhà mồ bạn có thể vào xem là ở làng Kép, nơi du khách thường được hướng dẫn tham quan và tìm hiểu ý nghĩa các bức tượng. Còn lễ bỏ mả (Pơ Thi) là chuyện của gia đình và buôn làng: gia đình có người mất chặt gỗ, đẽo tượng, làm nhà mồ rồi mời họ hàng và cả buôn làng đến dự. Lễ diễn ra 2 đến 3 ngày. Người Jrai xem đây là lễ hội lớn nhất và vui nhất trong năm.

Thổ cẩm, rượu cần và bữa cơm làng

Đã vào làng thì đừng chỉ nhìn. Tour ở Plei Ốp có điểm tham quan giọt nước để tìm hiểu tín ngưỡng đa thần của người Jrai. Tour cũng có homestay để tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm, đan lát và ủ rượu cần. Ở làng Kép, bạn xem được cả quy trình làm thổ cẩm, từ chọn sợi, nhuộm màu đến dệt vải. Nghề dệt thổ cẩm được đồng bào Jrai truyền qua nhiều thế hệ.

Rượu cần là chuyện của khách quý: bạn có thể được già làng mời uống rượu cần, và rượu cần cùng tiếng cồng chiêng, điệu xoang là bộ ba làm buổi ngồi bên bếp lửa trọn vẹn hơn. Món nên tìm khi ăn ở làng là gà nướng cơm lam, bò một nắng chấm muối kiến vàng và cá suối nướng ống lồ ô.

Vào làng, vào nhà rông, đến khu nhà mồ: cư xử thế nào

Bạn nên mang theo vài điều vào làng, và tất cả đều rút ra từ chính những gì người làng làm. Điều đầu tiên là quy tắc chung của du lịch văn minh: tôn trọng sự khác biệt về văn hóa và cộng đồng địa phương, ăn mặc lịch sự, phù hợp và tuân thủ nội quy, bảng chỉ dẫn. Điều kế tiếp là hiểu mình đang đứng ở đâu: nhà rông là nơi gửi gắm giá trị tinh thần thiêng liêng của người Jrai, tiếng chiêng là vật linh thiêng, còn nhà mồ là nơi người sống thành kính tiễn người đã khuất.

Làng cũng đã chuẩn bị người đón khách. Ở Plei Ốp, 49 người dân đã được cấp chứng chỉ nghiệp vụ du lịch cộng đồng, còn ở làng Kép du khách thường được hướng dẫn tham quan khu nhà mồ. Lễ làng thì khác một buổi biểu diễn: Pơ Thi là lễ của họ hàng và buôn làng, gia đình có người mất mời họ hàng và cả buôn làng đến dự.

Riêng bảo tàng có nội quy rõ ràng: không chạm tay vào hiện vật và thiết bị, giữ vệ sinh, không ăn quà, không hút thuốc, không làm ồn khi tham quan. Cần quay phim, chụp ảnh thì liên hệ ban tiếp đón của bảo tàng.

Ghép thành một ngày ở Pleiku

Bạn có một ngày thứ Bảy ở Pleiku thì xếp thế này cho vừa sức: sáng vào Bảo tàng Pleiku, mở từ 7:30, chiều ra làng Plei Ốp xem nhà rông và tượng gỗ, tối quay lại Quảng trường Đại Đoàn Kết nghe chiêng 19-21 giờ. Cả ba điểm đều nằm trong nội thành. Muốn thêm một buổi ngoài thành phố thì chọn làng Kép. Các dịp lễ khác trong năm gom ở mục mùa và lễ hội, còn nếu muốn thêm một điểm ngoài nội thành thì xem bài về núi lửa Chư Đăng Ya.

Muốn đọc thêm từ nguồn, bạn xem bài Cồng chiêng cuối tuần của Báo Văn hóa, kế hoạch Festival trên Báo Đại biểu Nhân dân và bài về làng Kép trên Báo Nhân Dân.